Θεραπεία σχήματος – επεξεργασία των ανεκπλήρωτων αναγκών

09. Ιούνιος 2022

Η θεραπεία σχήματος είναι μια καινοτόμος θεραπευτική μέθοδος που συνδυάζει διάφορες αποδεδειγμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις. Συνδυάζει τα μέτρα γνωστικής πρακτικής της συμπεριφορικής θεραπείας, τις τεχνικές ενεργοποίησης της εμπειρίας της θεραπείας Gestalt και την προσανατολισμένη στην κατανόηση προοπτική των ψυχοδυναμικών μεθόδων. Ιδιαίτερα οι ασθενείς με διαταραχές προσωπικότητας και χρόνια κατάθλιψη, για τους οποίους οι συμβατικές θεραπευτικές προσπάθειες έχουν αποτύχει, μπορούν να εναποθέσουν μεγάλες ελπίδες σε αυτή τη μέθοδο.

Τι είναι τα σχήματα και πώς προκύπτουν;

Ως σχήμα νοείται ένα τυπικό μοτίβο συναισθημάτων, σκέψεων και αισθήσεων που διέπει τη συμπεριφορά. Το μοτίβο αυτό μαθαίνεται στην παιδική ηλικία και εξυπηρετεί την ικανοποίηση βασικών συναισθηματικών αναγκών, όπως η ασφαλής προσκόλληση, η αυτονομία, ο έλεγχος ή ο αυθορμητισμός. Εάν υπάρχει ανεπάρκεια στην ικανοποίηση των αναγκών, μπορεί να αναπτυχθούν δυσμενή σχήματα που θα έχουν αρνητικές συνέπειες για την υπόλοιπη ζωή και τους σχηματισμούς σχέσεων. Παρά τα μειονεκτήματα, τα σχήματα και οι σχετικές στρατηγικές αντιμετώπισης συνεχίζουν να διατηρούνται. Παραδείγματα σχημάτων είναι:

  • Εγκατάλειψη/Αστάθεια:Η πεποίθηση ότι οι σημαντικές σχέσεις δεν θα διαρκέσουν και ο φόβος της εγκατάλειψης από τους άλλους.
  • Δυσπιστία/κακοποίηση: Φόβος ότι οι άλλοι θα πληγώσουν ή θα κακοποιήσουν σκόπιμα.
  • Ανεπάρκεια/ντροπή: πεποίθηση ότι δεν αξίζει κανείς την αγάπη, την προσοχή ή το σεβασμό.
  • Κοινωνική απομόνωση/αποξένωση: αίσθηση διαφορετικότητας και αδυναμία σύνδεσης με τους άλλους.
  • Εξάρτηση: Αισθάνεται αβοήθητος και ανίκανος να πάρει αποφάσεις χωρίς τη βοήθεια άλλων.
  • Αποτυχία: Πεποίθηση ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να πετύχει λόγω έλλειψης ταλέντου.
  • Προσπάθεια για έγκριση και αναγνώριση: ανάγκη να κάνετε καλή εντύπωση για να αξίζετε κάτι.

Τρόποι σχήματος

Τα προαναφερθέντα σχήματα συνδέονται πάντοτε με τους λεγόμενους τρόπους, καταστάσεις εμπειρίας στις οποίες αντιδρά μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Μια λειτουργία μπορεί να ενεργοποιηθεί σε ορισμένες καταστάσεις και να αλλάξει γρήγορα. Οι λειτουργίες ταξινομούνται ως εξής:

Παιδικές λειτουργίες
Αυτοί οι τρόποι προέρχονται από την παιδική ηλικία και βοηθούν να έρθουμε σε επαφή με τις ανάγκες για προσκόλληση, αυτονομία, αναγνώριση καθώς και ικανοποίηση της ευχαρίστησης:

Πληγωμένο παιδί: αισθήματα μοναξιάς, έλλειψης κατανόησης και εγκατάλειψης.
Θυμωμένο παιδί: Συναισθήματα θυμού όταν βασικές ανάγκες δεν ικανοποιούνται.
Παρορμητικό παιδί: Παρορμητική και απείθαρχη συμπεριφορά για την αυτοεκπλήρωση μη βασικών αναγκών (π.χ. κατανάλωση).
Ευτυχισμένο παιδί: η εκπλήρωση των βασικών αναγκών κάνει το παιδί να αισθάνεται ότι αγαπιέται και συνδέεται με τους άλλους.

Τρόποι αντιμετώπισης
Ανοχή: Σε περιπτώσεις όπου το σχήμα είναι ενεργοποιημένο, δεν γίνεται τίποτα για να αλλάξει η κατάσταση. Για παράδειγμα, επιτρέπεται να συμβεί κακή μεταχείριση, η οποία ακολουθείται από απόσυρση και μοναξιά.
Αντιστάθμιση: Η συμπεριφορά είναι αντίθετη από το σχήμα. Για παράδειγμα, μετά από συναισθηματική παραμέληση των γονέων, άλλοι εκμεταλλεύονται ή προσκολλώνται σε άλλους μέσω του συνδρόμου του βοηθού.
Αποφυγή: Η συμπεριφορά ασκείται με τέτοιο τρόπο ώστε να μην μπορεί να ενεργοποιηθεί το σχήμα. Για παράδειγμα, μετά την κοινωνική απομόνωση μέσω του αποκλεισμού στην τάξη του σχολείου, δημιουργούνται μόνο στενές σχέσεις με την οικογένεια και τους συνομηλίκους και δεν καταβάλλεται καμία προσπάθεια για περαιτέρω ενσωμάτωση.

Επιβλαβείς τρόποι γονικής μέριμνας
Οι δυσλειτουργικοί τρόποι ανατροφής απορρέουν από το γεγονός ότι το πάσχον άτομο έχει εσωτερικεύσει τη δυσμενή συμπεριφορά των γονέων του ή άλλων φροντιστών του και τώρα συμπεριφέρεται ο ίδιος με αυτόν τον τρόπο.

Τιμωρητική ανατροφή: Τιμωρεί τον τρόπο λειτουργίας του παιδιού, το υποτιμά και το κακομεταχειρίζεται συναισθηματικά ή σωματικά.
Απαισιόδοξος γονέας: Υπερβάλλει και επικρίνει το παιδί συνεχώς και υπερβολικά.

Υγιεινή λειτουργία ενηλίκων
Ο υγιής τρόπος ενηλικίωσης περιλαμβάνει την επίγνωση των συναισθημάτων και των αναγκών του ατόμου και τη φροντίδα για την ικανοποίησή τους με ευνοϊκό τρόπο. Θέτονται ουσιαστικά όρια και αναλαμβάνεται η ευθύνη για τις πράξεις του ατόμου χωρίς υπερβολικές απαιτήσεις ή υποτίμηση.

Συχνά δημιουργούνται εσωτερικές εντάσεις μεταξύ των διαφορετικών τρόπων. Ένα παράδειγμα αυτού θα ήταν η σύγκρουση μεταξύ της εσωτερικής φωνής του γονικού τρόπου λειτουργίας (“Η εργασία πρέπει να γίνει τέλεια αμέσως”) και της αντίδρασης του ευάλωτου παιδιού (υπερπροσπάθεια και αναβολή της εργασίας). Εάν οι επηρεαζόμενοι δεν καταφέρουν να μειώσουν την εσωτερική ένταση, αυτό ακριβώς οδηγεί μακροπρόθεσμα σε ψυχικές ασθένειες.

Τι συμβαίνει μεταξύ θεραπευτή και ασθενή;

Ο στόχος της θεραπείας σχήματος είναι να εντοπιστούν δυσμενή πρότυπα εμπειρίας και συμπεριφοράς και να αλλάξουν από μια ασφαλή θεραπευτική σχέση κατά τρόπο ώστε τα συναισθήματα και η συμπεριφορά να ρυθμίζονται καλύτερα και οι ανάγκες να ικανοποιούνται με ευνοϊκό τρόπο. Σε αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευτής αναλαμβάνει το ρόλο του γονέα με περιορισμένο τρόπο: Δείχνει εκτίμηση και υποστήριξη στον ασθενή και έτσι τον αφήνει να νιώσει ότι αναγνωρίζονται οι βασικές του ανάγκες. Ταυτόχρονα, του επισημαίνει τα όρια και τον φέρνει αντιμέτωπο με την επιβλαβή συμπεριφορά του. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να γίνουν εμπειρίες σχέσεων που απουσίαζαν στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Είναι σημαντικό για τους ασθενείς να αποδεχτούν ότι η ένταση θα αυξηθεί και πάλι προς το παρόν και ότι θα έρθουν αντιμέτωποι με τα δυσάρεστα συναισθήματα της παιδικής ηλικίας. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούν να διορθωθούν οι προηγούμενες εμπειρίες από νέες συναισθηματικές εμπειρίες και να μάθουν ότι οι δύσκολες καταστάσεις μπορούν να έχουν καλύτερη έκβαση σήμερα από ό,τι στο παρελθόν. Ο στόχος είναι επίσης να δημιουργηθεί απόσταση από την ίδια την εμπειρία ή να δημιουργηθούν οι αρνητικές σκέψεις και τα συναισθήματα.

Στην πορεία, ο τρόπος του “υγιούς ενήλικα” θα ενισχύεται όλο και περισσότερο και το επηρεαζόμενο άτομο θα μαθαίνει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του με ενήλικο τρόπο. Προς το τέλος της θεραπείας, τα διδαχθέντα μεταφέρονται όλο και περισσότερο στην καθημερινή ζωή. Ταυτόχρονα, ο ασθενής θα πρέπει τώρα να αποσυνδεθεί σιγά-σιγά από τη θεραπευτική σχέση και να πάρει μαζί του στρατηγικές που αποφεύγουν την υποτροπή σε παλιά πρότυπα συμπεριφοράς.

Εισαγωγή στη θεραπεία σχημάτων: αλλαγή μέσω παιχνιδιού ρόλων.

Ο κ. Σ. είναι 36 ετών, παντρεμένος και έχει τρία παιδιά. Εργάζεται σε υψηλή διοικητική θέση και πριν από λίγους μήνες ανέλαβε τον ηγετικό ρόλο μιας άλλης ομάδας. Ο κ. Σ. ανησυχούσε πάντα πολύ για το ότι δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του και υποφέρει από αϋπνία, έλλειψη ενέργειας και όρεξης.

Λίγες εβδομάδες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, διαγιγνώσκεται με σοβαρή κατάθλιψη και ο θεραπευτής του αναγνωρίζει ότι το μοτίβο της “αποτυχίας” παίζει σημαντικό ρόλο. Ο κ. Σ. έχει συνεχώς την αίσθηση ότι δεν είναι αρκετά καλός και ότι δεν μπορεί ποτέ να επιτύχει λόγω ανεπαρκών δεξιοτήτων. Μέσα από μια άσκηση φαντασίας γίνεται σαφές ότι γνωρίζει αυτά τα συναισθήματα από την παιδική του ηλικία. Κάθε φορά που είχε μια σύγκρουση με τους συμμαθητές του ή έπαιρνε κακό βαθμό, οι γονείς του, του έλεγαν ότι ο λόγος ήταν η έλλειψη δεξιοτήτων από μέρους του.

Προκειμένου να διασπαστεί και να αλλάξει ένα τέτοιο σχήμα, η θεραπεία συχνά καταφεύγει σε παιχνίδια ρόλων στα οποία οι ασθενείς αναλαμβάνουν συμβολικά το ρόλο των διαφόρων εσωτερικών μερών. Αρχικά, ο κ. Σ. πρέπει να βάλει τον εαυτό του στο ρόλο του “εσωτερικού παιδιού” σε μια συγκεκριμένη κατάσταση και να περιγράψει τι αισθάνεται. Ο θεραπευτής αναλαμβάνει το ρόλο του γονέα και προσφέρει στον κ. Σ. τις γονεϊκές ιδιότητες που του έλειπαν μέχρι τώρα, με την έννοια της αναγνώρισης και της εκτίμησης για τις προσπάθειές του.

Η συναισθηματική προσοχή και φροντίδα μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, να ικανοποιήσει τις ανάγκες του για προσκόλληση και να ενισχύσει την ανεξαρτησία και την αυτοπεποίθηση του κ. Σ. Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να μειώσει τις πεποιθήσεις του σχετικά με την αποτυχία και την πίεση που του ασκείται για να αποδώσει. Ομοίως, το αίσθημα ότι δεν είναι αρκετά καλός θα μειωθεί σταδιακά και τα συμπτώματα της κατάθλιψης θα μειωθούν. Μια άλλη προσέγγιση είναι ότι ο ίδιος ο κ. Σ. αναλαμβάνει το ρόλο του “υγιούς ενήλικα” στη θεραπεία και προσπαθεί να δώσει στο “πληγωμένο παιδί” του αυτό που χρειαζόταν στη συγκεκριμένη κατάσταση

Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί επίσης να προβληματιστεί από την οπτική γωνία του ενήλικα για το πώς οι φροντιστές του θα μπορούσαν να τον είχαν αντιμετωπίσει καλύτερα. Επιπλέον, ο θεραπευτής θα μπορούσε επίσης να βάλει τον κ. Σ. να αναλάβει το ρόλο του “ευτυχισμένου παιδιού”. Με αυτόν τον τρόπο, θα πρέπει να γνωρίσει την παιγνιώδη ευκολία με την οποία μπορούν να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις στην εργασία και να αναπτύξει την ικανότητα να αντιμετωπίζει καλύτερα το άγχος και να αποστασιοποιείται από τα προβλήματα.

Και ποιος ωφελείται;

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η σχηματοθεραπεία αναπτύχθηκε για ασθενείς που δεν μπορούσαν να επιτύχουν καμία βελτίωση με τις συμβατικές μεθόδους θεραπείας. Χρησιμοποιείται ιδίως για μακροχρόνιες ψυχικές διαταραχές όπως η χρόνια κατάθλιψη ή οι διαταραχές προσωπικότητας. Μελέτες δείχνουν ότι οι ασθενείς με οριακή διαταραχή προσωπικότητας και ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι ιδιαίτερα επιτυχείς. Επιπλέον, χρησιμοποιείται συχνά για μακροχρόνιες αγχώδεις διαταραχές, διατροφικές διαταραχές, κατάχρηση ουσιών και διαταραχές σχέσεων.

Αναφορές

Κατηγορίες: Θεραπεία

Verena Klein
Autor:in Verena Klein
"Die LIMES Schlosskliniken haben sich auf die Behandlung von psychischen und psychosomatischen Erkrankungen spezialisiert. Mit Hilfe des Blogs möchten wir als Klinikgruppe die verschiedenen psychischen Erkrankungen näher beleuchten und verschiedene Therapien sowie aktuelle Themen vorstellen."

Μοιραστείτε το